Geleneksel ve sığ din anlayışının insanlığı karşı karşıya bıraktığı en büyük zihinsel çıkmazlardan biri, Kur’an’da yer alan “Dîn” ve “Şerîat” kavramlarını birbiriyle aynılaştırmasıdır. Oysa ilahi kelamda müteradif (eş anlamlılık) kesinlikle yoktur; her kelime kainattaki benzersiz bir fiziksel, psikolojik veya hukuki hududa işaret eder. Dîn kavramını Arap kavminin 7. yüzyıldaki örfüne, Şerîat kavramını ise donmuş birer şekilsel yasaklar bütününe indirgemek, vahyin evrensel idrak mekanizmasını tamamen felç etmiştir. Bu iki kavramın dikey eksenlerini birbirinden net çizgilerle ayırmak, insanın yaratılış kodlarındaki evrensel borcu ve değişen zaman içerisindeki hayata uygulanabilir yöntemleri doğru anlamanın yegane yoludur.
Dîn: Değişmez Fıtri Yasalar ve Evrensel Yaşam Borcu
Kur’an terminolojisinde “Dîn”, geleneksel algının zannettiği gibi sonradan kurgulanmış, mezheplere bölünmüş kurumsal bir yapı değildir. Kelime kökü itibarıyla “borç, sistem, kainattaki değişmez fıtri yasalar, tam bir teslimiyetle boyun eğilen ilahi yazılım ve bu yazılıma karşı insanın yaratılışından gelen sarsılmaz sorumluluğu” anlamına gelir. Evrende atomların dönüşünden galaksilerin dizilimine, insanın biyolojik yapısından vicdani merkezine kadar her şey “Dîn” hududunun içerisindedir. Bu yönüyle Dîn tektir, evrenseldir, zamansızdır ve insanlığın ilk gününden son gününe kadar asla değişmemiştir. Adem’in de, Nuh’un da, İbrahim’in de, Musa’nın da, İsa’nın da ve son Elçi’nin de insanlığa sunduğu yegane sistem tek bir Dîn’dir.
Rûm [30] – “Öyleyse sen yüzünü hanif olarak o dîne (evrensel sisteme) çevir. Allah’ın insanları üzerinde yarattığı o fıtrata bak. Allah’ın yaratmasında hiçbir değiştirme olamaz. İşte sarsılmaz ve dosdoğru dîn budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”
Âl-i İmrân [19] – “Şüphesiz Allah katında dîn, İslam’dır (bütünsel teslimiyettir). Kitap verilenler, kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki azgınlık ve kıskançlık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah’ın ayetlerini inkâr ederse, şüphesiz Allah hesabı çok çabuk görendir.”
Yukarıdaki ayetler apaçık göstermektedir ki, Dîn doğrudan insanın “fıtratı”, yani yaratılış yazılımıdır. Allah’ın yaratmasında bir değişiklik olamayacağına göre, Dîn’in evrensel ilkelerinde de zamana ve mekana göre hiçbir başkalaşma, eskime veya iptal söz konusu olamaz. Dîn; adalettir, dürüstlüktür, aklı kullanmaktır, infaktır (paylaşım kanalıdır) ve bütünüyle ilahi hudutlara teslim olmaktır. Bu temel ilkeler zamandan münezzehtir.
Evrensel Din Çatısı Altında İnsanlığın Ortak İmzası
Dîn’in tekliği, insanlığın tek bir fıtrat üzerine kurulduğunun en somut ispatıdır. Eğer dünyada birden fazla dîn olduğunu iddia ederseniz, insanlığın birden fazla yaratıcısı veya birden fazla fıtri biyolojisi olduğunu da kabul etmek zorunda kalırsınız. Kur’an bu sığlığı kökten reddeder. Geçmiş toplulukların kendilerini fırkalara ayırarak dînî parsellemesi, ilahi nizamın değil, insan nefsinin ve menfaat kavgalarının bir ürünüdür.
Şûrâ [13] – “O, Nûh’a vasiyet ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrâhîm’e, Mûsâ’ya ve Îsâ’ya vasiyet ettiğimizi sizin için o dînden şeriat (hukuk) kıldı: O dîni ayağa kaldırın ve onda fırkalara (ayrılığa) düşmeyin. Kendilerini davet ettiğin bu şey, ortak koşanlara ağır geldi.”
Bu dikey eksende incelendiğinde, insanlığın o tek ve büyük teslimiyet şemsiyesi altında toplanması emredilmektedir. Din tektir; çünkü Yaratıcı tektir, kainatın matematiksel işleyişi tektir ve insanın varoluşsal borcu tektir.
Şerîat: Zamana, Mekana ve İhtiyaçlara Göre Değişen Uygulama Yolları
“Dîn” kainatın ve fıtratın değişmez anayasasıyken, “Şerîat” bu anayasanın belirli toplulukların zaman, mekan, algı seviyeleri ve pratik ihtiyaçlarına göre hukukileşmiş özel uygulama yöntemleridir. Kelime kökü itibarıyla “suya götüren yol, bir nehir yatağı, ana caddeden ayrılan pratik patika” anlamına gelen şerîat; evrensel dinin ahlak ve adalet ilkelerini sahadaki toplumsal hayata aktarma metodudur. Bu yüzden, insanlık tarihi boyunca dîn her elçide tamamen aynı kalmışken, şerîatlar (yani hukuksal uygulama yöntemleri, ibadetlerin pratik şekilleri, helal-haram sınırlarının toplumsal detayları) toplumların sosyolojik yapılarına göre farklılık göstermiştir.
Mâide [48] – “Sizden her biriniz için bir şerîat (özel bir hukuk yolu) ve bir minhâc (açık bir yöntem) kıldık. Eğer Allah dileseydi, sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdikleriyle sizi denemek için böyle yaptı. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’adır.”
Yukarıdaki ayet, şerîatların neden birden fazla ve değişken olabileceğini kusursuz bir belagatle açıklar. Musa’nın toplumuna uygulanan şerîat ile İsa’nın toplumuna getirilen şerîat pratik hukuk kurallarında farklılıklar barındırıyordu. Çünkü her toplumun iklimi, coğrafyası, iktisadi yapısı ve imtihan sahası birbirinden farklıdır. Ancak hepsi nihayetinde o tek evrensel “Dîn” havuzuna, yani tek olan Yaratıcıya teslimiyete akıyordu.
Şerîatın Sabitlenmesi ve Geleneksel Çürüme
Geleneksel sığlığın düştüğü en büyük hata, son Elçi’nin yaşadığı coğrafyanın 7. yüzyıldaki örfi, kültürel ve dönemsel şerîat kurallarını “Değişmez Dîn” zannederek evrenselleştirmeye çalışmasıdır. Şerîatı dondurmak, vahyin canlı, dinamik ve her çağa hitap eden fıtri yapısını yok etmek demektir. Din adaleti emreder (bu dîndir); adaletin mahkemede, dijital ortamda veya mecliste nasıl dağıtılacağı ise zamanın şartlarına göre belirlenen yöntemlerdir (bu şerîattır). Dîn dürüstlüğü emreder; ticaretin parayla mı, takasla mı yoksa dijital blokzincirle mi yapılacağı şerîatın, yani dönemsel hukukun konusudur.
Câsiye [18] – “Sonra seni de o emirden (ilahi sistemden) bir şerîat (hukuki bir yol) üzerine kıldık. Artık sen ona tabi ol; bilmeyenlerin heveslerine uyma.”
Elçi’ye hitap eden bu ayet, getirilen pratik yolun insan heveslerinden arınmış, doğrudan o evrensel dinin ilkelerini hayata geçiren bir patika olduğunu beyan eder. Şerîat, dîne ulaştıran bir köprüdür; köprünün malzemesi ve şekli değişebilir ama ulaştırdığı ana vatan (Dîn) asla değişmez.
Sonuç: Evrensel Bilinçle Hudutları Yeniden Çizmek
Dîn ve Şerîat arasındaki bu dikey ayrım netleştirilmediği müddetçe, insanlık geçmiş asırların kültürel kalıplarını din zannederek dogmalara boğulmaya mahkumdur. Din evrensel akıl ve vicdan borcudur, şerîat ise bu borcun yaşanılan çağa uyarlanmış pratik ve ahlaki hukukudur. Kur’an bizi geçmişin donmuş şekillerine değil, her an diri olan evrensel fıtrat yasalarına teslim olmaya davet etmektedir.
Bir yanıt yazın