İnsanlar arasında en çok karıştırılan ve eş anlamlı zannedilen konulardan biri “Zikir” ve “Tesbih” farkıdır. Bugün birçok kişi sadece belirli sözleri tekrarlamayı zikir zannediyor ve vahyin asıl mücadele, yani eylem kısmını tamamen eksik bırakıyor. Oysa Kur’an’ı bir bütün olarak okuduğumuzda, bu iki ibadetin dikey ekseninin ve amacının birbirinden çok farklı olduğunu apaçık görürüz.
1. Zikir: Allah’ın Hudutlarını Hayata Nakşetmektir
Hicr [9] – “Şüphesiz o zikri biz indirdik biz! Ve onun koruyucusu da elbette biziz.”
Bakara [152] – “Öyleyse beni zikredin (hatırlayın/gündemde tutun) ki ben de sizi zikredeyim. Bana şükredin ve nankörlük etmeyin!”
Zikrin gerçek manası; Allah’ın bize tebliğ ettiği hudutları, yani sınırları öğrenmek, bu sınırları hayatımıza geçirmek ve öğrendiğimiz bu ilmi başkalarına aktarmaktır. Yani zikir, aslında bir “bilgi, hatırlama ve uygulama” eylemidir. En büyük zikir, bilgiyi ve ilahi yasaları yukarıya taşımaktır. Allah’ın varlığını, yaratılış sebebimizi ve O’nun koyduğu ahlak yasalarını Kur’an çerçevesinde sürekli gündem maddesi yapmak, toplumun bilincine kazımaktır. İlahi sistemin izini en iyi sürenler, O’nun yasalarını hayatın her alanında en canlı tutan ve insanlara anlatanlardır.
2. Tesbih: Acziyetin İtirafı ve Sıfatlara Sığınıştır
İsrâ [44] – “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O’nu tesbih eder. O’nu övgü ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlayamazsınız…”
A’lâ [1] – “Yaratıp düzene koyan Yüce Rabbinin adını tesbih et (noksanlıklardan arındır)!”
Tesbih ise kulun kendi acziyetini bilip Allah’ın yüceliğini ve noksansızlığını eylemsel ve zihinsel olarak ilan etmesidir. Kulun İlahi Sistemle olan o derin bağıdır. Örneğin bir sıkıntıyla karşılaştığımızda Allah’ın koruyucu ve şifa veren sıfatlarına sığınırız. Ancak bu sığınma sadece dilde kuru bir tekrarda kalmaz; Allah’ın bize sunduğu teknolojiyi, tıbbı, bilimi ve aklı kullanarak o çözümü aramak da “fiili bir tesbih” eylemidir. Tesbih insanın iç dünyasını onarır ve onu sisteme bağlar; zikir ise insanı hayata hazırlar ve adaleti yeryüzünde inşa etmesini sağlar.
3. Taqva ve İlimde Yarışmak
Hucurât [13] – “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık… Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı sorumluluk bilinci (taqva) en yüksek olanınızdır. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.”
Fâtır [28] – “…Allah’tan, kulları içinde ancak alimler (ilim sahipleri) derin bir saygıyla korkar. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.”
İlahi sistemdeki üstünlük, bir idrak ve sorumluluk yarışına işaret eder. Sorumluluk bilinci (taqva) sadece pasif bir biçimde kötülükten kaçmak değildir; ilimde ve vahiy hukukunda en iyi biçimde derinleşip bu nuru topluma yaymaktır. İnsan sadece infak etmekle veya yardımlaşma araçlarını (mâûn) ulaştırmakla kalmamalı; aynı zamanda Allah’ın hudutlarını zihinlerde en üst mertebeye taşımak için çaba göstermelidir. Çünkü gerçek sorumluluk, Allah’ı doğru anlayıp bu idraki başkalarına da ulaştırmaktır.
4. Sonuç: Zikrin En Hayırlısı İdraktir
Ra’d [28] – “Onlar, iman edenler ve kalpleri Allah’ın zikriyle mutmain olanlardır. Biliniz ki kalpler ancak Allah’ın zikriyle (O’nun yasalarını hatırlayıp uyum sağlamakla) mutmain olur.”
Eğer bir toplumda sürekli belirli sözler tekrarlanmasına rağmen hala bencillik, sığlık ve adaletsizlik (Allah’ın hudutlarının çiğnenmesi) hüküm sürüyorsa, orada zikir yani “hatırlama, anlama ve uygulama” bütünüyle terk edilmiş demektir. İnsanlar kuru lafızları zikir zannettikleri sürece vahyin dönüştürücü gücünü anlayamazlar. Zikrin en hayırlısı, Kur’an ışığında elde ettiğimiz ilmi, insanlar Allah’ı doğru anlasınlar diye onların zihnine ilmek ilmek örmektir. Kalpler ancak bu gerçek zikirle, yani Allah’ın nizamına tam uyum sağlamakla huzura kavuşur.
ZİKİR VE TESBİH: LAFIZDAN İDRAKA, BİREYDEN TOPLUMA
İnsanlar arasında en çok karıştırılan ve eş anlamlı zannedilen konulardan biri “Zikir” ve “Tesbih” farkıdır. Bugün birçok kişi sadece belirli sözleri tekrarlamayı zikir zannediyor ve vahyin asıl mücadele, yani eylem kısmını tamamen eksik bırakıyor. Oysa Kur’an’ı bir bütün olarak okuduğumuzda, bu iki ibadetin dikey ekseninin ve amacının birbirinden çok farklı olduğunu apaçık görürüz.
1. Zikir: Allah’ın Hudutlarını Hayata Nakşetmektir
Hicr [9] – “Şüphesiz o zikri biz indirdik biz! Ve onun koruyucusu da elbette biziz.”
Bakara [152] – “Öyleyse beni zikredin (hatırlayın/gündemde tutun) ki ben de sizi zikredeyim. Bana şükredin ve nankörlük etmeyin!”
Zikrin gerçek manası; Allah’ın bize tebliğ ettiği hudutları, yani sınırları öğrenmek, bu sınırları hayatımıza geçirmek ve öğrendiğimiz bu ilmi başkalarına aktarmaktır. Yani zikir, aslında bir “bilgi, hatırlama ve uygulama” eylemidir. En büyük zikir, bilgiyi ve ilahi yasaları yukarıya taşımaktır. Allah’ın varlığını, yaratılış sebebimizi ve O’nun koyduğu ahlak yasalarını Kur’an çerçevesinde sürekli gündem maddesi yapmak, toplumun bilincine kazımaktır. İlahi sistemin izini en iyi sürenler, O’nun yasalarını hayatın her alanında en canlı tutan ve insanlara anlatanlardır.
2. Tesbih: Acziyetin İtirafı ve Sıfatlara Sığınıştır
İsrâ [44] – “Yedi gök, yer ve bunların içindekiler O’nu tesbih eder. O’nu övgü ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlayamazsınız…”
A’lâ [1] – “Yaratıp düzene koyan Yüce Rabbinin adını tesbih et (noksanlıklardan arındır)!”
Tesbih ise kulun kendi acziyetini bilip Allah’ın yüceliğini ve noksansızlığını eylemsel ve zihinsel olarak ilan etmesidir. Kulun İlahi Sistemle olan o derin bağıdır. Örneğin bir sıkıntıyla karşılaştığımızda Allah’ın koruyucu ve şifa veren sıfatlarına sığınırız. Ancak bu sığınma sadece dilde kuru bir tekrarda kalmaz; Allah’ın bize sunduğu teknolojiyi, tıbbı, bilimi ve aklı kullanarak o çözümü aramak da “fiili bir tesbih” eylemidir. Tesbih insanın iç dünyasını onarır ve onu sisteme bağlar; zikir ise insanı hayata hazırlar ve adaleti yeryüzünde inşa etmesini sağlar.
3. Taqva ve İlimde Yarışmak
Hucurât [13] – “Ey insanlar! Şüphesiz biz sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık… Allah katında en değerli olanınız, O’na karşı sorumluluk bilinci (taqva) en yüksek olanınızdır. Şüphesiz Allah her şeyi bilendir, her şeyden haberdardır.”
Fâtır [28] – “…Allah’tan, kulları içinde ancak alimler (ilim sahipleri) derin bir saygıyla korkar. Şüphesiz Allah mutlak güç sahibidir, çok bağışlayandır.”
İlahi sistemdeki üstünlük, bir idrak ve sorumluluk yarışına işaret eder. Sorumluluk bilinci (taqva) sadece pasif bir biçimde kötülükten kaçmak değildir; ilimde ve vahiy hukukunda en iyi biçimde derinleşip bu nuru topluma yaymaktır. İnsan sadece infak etmekle veya yardımlaşma araçlarını (mâûn) ulaştırmakla kalmamalı; aynı zamanda Allah’ın hudutlarını zihinlerde en üst mertebeye taşımak için çaba göstermelidir. Çünkü gerçek sorumluluk, Allah’ı doğru anlayıp bu idraki başkalarına da ulaştırmaktır.
4. Sonuç: Zikrin En Hayırlısı İdraktir
Ra’d [28] – “Onlar, iman edenler ve kalpleri Allah’ın zikriyle mutmain olanlardır. Biliniz ki kalpler ancak Allah’ın zikriyle (O’nun yasalarını hatırlayıp uyum sağlamakla) mutmain olur.”
Eğer bir toplumda sürekli belirli sözler tekrarlanmasına rağmen hala bencillik, sığlık ve adaletsizlik (Allah’ın hudutlarının çiğnenmesi) hüküm sürüyorsa, orada zikir yani “hatırlama, anlama ve uygulama” bütünüyle terk edilmiş demektir. İnsanlar kuru lafızları zikir zannettikleri sürece vahyin dönüştürücü gücünü anlayamazlar. Zikrin en hayırlısı, Kur’an ışığında elde ettiğimiz ilmi, insanlar Allah’ı doğru anlasınlar diye onların zihnine ilmek ilmek örmektir. Kalpler ancak bu gerçek zikirle, yani Allah’ın nizamına tam uyum sağlamakla huzura kavuşur.